ประวัติศาสตร์และโบราณคดีพระพิมพ์และพระเครื่องไทย (ยุคทวารวดีถึงรัตนโกสินทร์)

พัฒนาการทางโบราณคดีตั้งแต่พระพิมพ์ดินเผายุคทวารวดีและหริภุญชัย กรุวัดราชบูรณะสมัยอยุธยา พ.ศ.
1967 จนถึงพระสมเด็จผงวิเศษ 5 ประการ และเหรียญพระคณาจารย์ยุคต้น
1. ยุคทวารวดี ศรีวิชัย และหริภุญชัย (พุทธศตวรรษที่ 11–18)
พระพิมพ์ในยุคแรกสร้างขึ้นตามคติการสืบอายุพระพุทธศาสนา โดยนำดินเหนียวกรองละเอียดหรือดินผสมผงเถ้าอัฐิมากดลงในแม่พิมพ์แล้วบรรจุไว้ในองค์พระเจดีย์หรือถ้ำหินปูน ในอาณาจักรหริภุญชัย (จ.ลำพูน) ช่างโบราณได้พัฒนาการกรองดินเหนียวละเอียดและเผาด้วยอุณหภูมิสูง จนเกิดเป็นพระตระกูลลำพูน เช่น พระรอด วัดมหาวัน และพระคง
2. ยุคลพบุรี สุโขทัย และกรุนักรบสมัยอยุธยา (พุทธศตวรรษที่ 15–23)
สมัยลพบุรีและสุโขทัยมีการหล่อพระพิมพ์ด้วยโลหะผสมชินเงินและชินตะกั่ว จนถึงสมัยอู่ทองและอยุธยา พระกรุเริ่มถูกนำมาใช้เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของทหารในยามศึกสงคราม ดังปรากฏหลักฐานในกรุพระปรางค์วัดราชบูรณะ (สร้างเมื่อ พ.ศ.
1967 โดยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 หรือเจ้าสามพระยา) ซึ่งบรรจุพระพิมพ์เนื้อชินและเนื้อดินกว่าแสนองค์
3. ยุครัตนโกสินทร์: พระสมเด็จผงวิเศษ 5 ประการ และเหรียญปั๊มพระคณาจารย์
ในช่วง พ.ศ.
2409–2415 สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) วัดระฆังโฆสิตาราม ได้สร้างพระสมเด็จจากผงวิเศษ 5 ประการผสมปูนเปลือกหอยและน้ำมันตังอิ๊วแจกจ่ายแก่สาธุชนโดยตรง ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5–6 ได้มีการนำเครื่องจักรปั๊มเหรียญจากยุโรปมาใช้ สร้างเหรียญพระพุทธชินสีห์ พ.ศ.
2440 และเหรียญพระคณาจารย์ยุคต้น
4. สภาพแวดล้อมภายในกรุเจดีย์ (กรุบน-กรุล่าง) และการเปลี่ยนแปลงทางเคมี
5. เอกลักษณ์เชิงช่างหลวง (Chang Luang) และช่างราษฎร (Chang Ratsadon)
| ยุคสมัย | ช่วงเวลา (พ.ศ.) | แหล่งโบราณคดีสำคัญ | เนื้อหามวลสารหลัก | พระพิมพ์สำคัญ |
|---|---|---|---|---|
| ทวารวดี | พ.ศ. 1100–1600 | นครปฐม, นาดูน มหาสารคาม | ดินเผาผสมแกลบ | พระพิมพ์ทวารวดี |
| หริภุญชัย | พ.ศ. 1200–1800 | วัดมหาวัน จ.ลำพูน | ดินเผาเนื้อละเอียดแกร่ง | พระรอด, พระคง, พระเปิม |
| ลพบุรี | พ.ศ. 1500–1850 | ลพบุรี, สุพรรณบุรี | ชินเงิน, ชินตะกั่ว, สัมฤทธิ์ | พระหูยาน, พระร่วงรางปืน |
| สุโขทัย / กำแพงเพชร | พ.ศ. 1800–2000 | ทุ่งเศรษฐี จ.กำแพงเพชร | ดินผสมว่าน, ชินเงิน | พระซุ้มกอ, พระลีลาเม็ดขนุน |
| อู่ทอง / อยุธยา | พ.ศ. 1893–2310 | วัดราชบูรณะ, วัดบ้านกร่าง | ดินเผา, ชินเงิน, เนื้อกระเบื้องเคลือบ | พระผงสุพรรณ, พระนางพญา, พระขุนแผน |
| รัตนโกสินทร์ | พ.ศ. 2325–ปัจจุบัน | วัดระฆังฯ, วัดสุทัศน์ฯ, วัดช้างให้ | ผงพุทธคุณ, นวโลหะ, เหรียญปั๊ม | พระสมเด็จ, พระกริ่ง, เหรียญเกจิ |
