ThaiAmuletExchange.com
ThaiAmuletExchange
📜สารานุกรมวิกิ🪷พุทธศิลป์ & เครื่องราง🏛️สารบบรุ่นพระ📿พระคาถาบูชา📖พจนานุกรมเซียนพระ
history14 min institutional reference

ประวัติศาสตร์และโบราณคดีพระพิมพ์และพระเครื่องไทย (ยุคทวารวดีถึงรัตนโกสินทร์)

ประวัติศาสตร์และโบราณคดีพระพิมพ์และพระเครื่องไทย (ยุคทวารวดีถึงรัตนโกสินทร์)
⚜ ARCHAEOLOGICAL STRATIGRAPHY · BE 1100–2500
Archaeological stratigraphy: Dvaravati & Hariphunchai terracotta votive tablets alongside Ayutthaya lead-tin crypt artifacts (Nuea Chin) and palm-leaf manuscripts.
⚜ Executive Reference Summary (TH)

พัฒนาการทางโบราณคดีตั้งแต่พระพิมพ์ดินเผายุคทวารวดีและหริภุญชัย กรุวัดราชบูรณะสมัยอยุธยา พ.ศ.

1967 จนถึงพระสมเด็จผงวิเศษ 5 ประการ และเหรียญพระคณาจารย์ยุคต้น

ยุคแรกสุด
สมัยทวารวดี (พ.ศ. 1100–1600)
พระเบญจภาคีอายุเก่าที่สุด
พระรอด กรุวัดมหาวัน จ.ลำพูน (ราว พ.ศ. 1200–1300)
กรุหลวงขนาดใหญ่ที่สุด
กรุวัดราชบูรณะ จ.พระนครศรีอยุธยา (สร้าง พ.ศ. 1967 เปิดกรุ พ.ศ. 2500)
ยุคเริ่มต้นเหรียญปั๊ม
สมัยรัชกาลที่ 5–6 (พ.ศ. 2440–2460)
1

1. ยุคทวารวดี ศรีวิชัย และหริภุญชัย (พุทธศตวรรษที่ 11–18)

พระพิมพ์ในยุคแรกสร้างขึ้นตามคติการสืบอายุพระพุทธศาสนา โดยนำดินเหนียวกรองละเอียดหรือดินผสมผงเถ้าอัฐิมากดลงในแม่พิมพ์แล้วบรรจุไว้ในองค์พระเจดีย์หรือถ้ำหินปูน ในอาณาจักรหริภุญชัย (จ.ลำพูน) ช่างโบราณได้พัฒนาการกรองดินเหนียวละเอียดและเผาด้วยอุณหภูมิสูง จนเกิดเป็นพระตระกูลลำพูน เช่น พระรอด วัดมหาวัน และพระคง

2

2. ยุคลพบุรี สุโขทัย และกรุนักรบสมัยอยุธยา (พุทธศตวรรษที่ 15–23)

สมัยลพบุรีและสุโขทัยมีการหล่อพระพิมพ์ด้วยโลหะผสมชินเงินและชินตะกั่ว จนถึงสมัยอู่ทองและอยุธยา พระกรุเริ่มถูกนำมาใช้เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของทหารในยามศึกสงคราม ดังปรากฏหลักฐานในกรุพระปรางค์วัดราชบูรณะ (สร้างเมื่อ พ.ศ.

1967 โดยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 หรือเจ้าสามพระยา) ซึ่งบรรจุพระพิมพ์เนื้อชินและเนื้อดินกว่าแสนองค์

3

3. ยุครัตนโกสินทร์: พระสมเด็จผงวิเศษ 5 ประการ และเหรียญปั๊มพระคณาจารย์

ในช่วง พ.ศ.

2409–2415 สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) วัดระฆังโฆสิตาราม ได้สร้างพระสมเด็จจากผงวิเศษ 5 ประการผสมปูนเปลือกหอยและน้ำมันตังอิ๊วแจกจ่ายแก่สาธุชนโดยตรง ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5–6 ได้มีการนำเครื่องจักรปั๊มเหรียญจากยุโรปมาใช้ สร้างเหรียญพระพุทธชินสีห์ พ.ศ.

2440 และเหรียญพระคณาจารย์ยุคต้น

4

4. สภาพแวดล้อมภายในกรุเจดีย์ (กรุบน-กรุล่าง) และการเปลี่ยนแปลงทางเคมี

01
พระกรุบน: บรรจุอยู่ในส่วนองค์ระฆังหรือคอระฆังที่แห้งและไม่โดนน้ำท่วมขัง ผิวพระจึงคงความคมชัดและมีเพียงนวลกรุบางๆ
02
พระกรุล่าง (กรุใต้น้ำ): ผ่านความชื้นและอุณหภูมิสะสมหลายร้อยปี ทำให้เกิดคราบกรุหินปูนเกาะแน่น และในพระเนื้อชินตะกั่วจะเกิดปฏิกิริยาออกซิเดชันกลายเป็นไขขาวหุ้มสนิมแดง (Pb3O4) ฝังลึกจากในเนื้อ
5

5. เอกลักษณ์เชิงช่างหลวง (Chang Luang) และช่างราษฎร (Chang Ratsadon)

01
ศิลปะช่างหลวง: แม่พิมพ์มีความสมมาตรตามพุทธศิลป์ราชสำนัก เช่น แม่พิมพ์พระสมเด็จวัดระฆังฯ ที่แกะโดยหลวงวิจารณ์เจียรนัย
02
ศิลปะช่างราษฎร: แกะแม่พิมพ์ด้วยหินมีดโกนหรือไม้เนื้อแข็งโดยช่างท้องถิ่น ให้ความรู้สึกขลังและสะท้อนอัตลักษณ์ของแต่ละภูมิภาค
Institutional Reference Comparison Matrix
ยุคสมัยช่วงเวลา (พ.ศ.)แหล่งโบราณคดีสำคัญเนื้อหามวลสารหลักพระพิมพ์สำคัญ
ทวารวดีพ.ศ. 1100–1600นครปฐม, นาดูน มหาสารคามดินเผาผสมแกลบพระพิมพ์ทวารวดี
หริภุญชัยพ.ศ. 1200–1800วัดมหาวัน จ.ลำพูนดินเผาเนื้อละเอียดแกร่งพระรอด, พระคง, พระเปิม
ลพบุรีพ.ศ. 1500–1850ลพบุรี, สุพรรณบุรีชินเงิน, ชินตะกั่ว, สัมฤทธิ์พระหูยาน, พระร่วงรางปืน
สุโขทัย / กำแพงเพชรพ.ศ. 1800–2000ทุ่งเศรษฐี จ.กำแพงเพชรดินผสมว่าน, ชินเงินพระซุ้มกอ, พระลีลาเม็ดขนุน
อู่ทอง / อยุธยาพ.ศ. 1893–2310วัดราชบูรณะ, วัดบ้านกร่างดินเผา, ชินเงิน, เนื้อกระเบื้องเคลือบพระผงสุพรรณ, พระนางพญา, พระขุนแผน
รัตนโกสินทร์พ.ศ. 2325–ปัจจุบันวัดระฆังฯ, วัดสุทัศน์ฯ, วัดช้างให้ผงพุทธคุณ, นวโลหะ, เหรียญปั๊มพระสมเด็จ, พระกริ่ง, เหรียญเกจิ